KIELCE - Pomniki i krzyże

1. Pomnik 1863 r. na Karczówce.

   Na wzgórzu Karczówka, tuż za murem klasztornym od str. płn.-zach., znajduje się pomnik powstania 1863 roku. Kamienny obelisk zwieńczony jest małym krzyżem kamiennym. Na bocznej ścianie, od str. płn., umieszczono płaskorzeźbiony orzeł z koroną, a poniżej marmurowa tablica z wyrytym napisem:
ZBIOROWA/ MOGIŁA POWSTAŃCÓW/ 1863 r.//

   Wzgórze i klasztor na Karczówce stanowiły miejsce szczególne dla kielczan, zwłaszcza, że przebywający tam oo. bernardyni silnie angażowali się w działalność patriotyczną i niepodległościową.

   Karol Drymmer w Wspomnieniach (Pamiętnik Koła Kielczan, t. 5) podaje:
... Już jako dziesięcioletni chłopiec, pamiętam, jak w każde święto po nabożeństwie, szczególniej majowem, duchowieństwo opuszczało katedrę, publiczność zaś zgromadziła się w prawej, bocznej nawie Matki Boskiej i śpiewała, ale z jakim przejęciem się, z jakiem uczuciem, patriotyczne pieśni: "Boże! Coś Polskę", "z dymem pożarów", "Serdeczno matko". ...
   Wśród manifestacji patriotycznych, jakie w 1861 r. ogarniały całą Kongresówkę, pamiętam doskonale manifestacyjne wzniesienie, na pamiątkę Unii Lubelskiej [12 sierpnia 1568 r.] kopca, uwieńczonego krzyżem żelaznym, na cmentarzu kościelnym, tuż przy dzwonnicy katedralnej, po lewej jej stronie, patrząc od placu Panny Marii.
   Takiż kopiec, lecz z krzyżem, zrobionym z kloca dębowego, z którego nie usunięto kory, był usypany na górze Karczówce, niedaleko figury Chrystusa Miłosiernego.

   W zbiorach AP Kielce (zesp. 302, sygn. 94) zachował się anonimowy wiersz "Budowanie Kopca na Karczówce 15 sierpnia 1861 roku ". Cytowane fragmenty długiego opisu dają dość szczegółową informację o przygotowaniach oraz samym stawianiu krzyża:

      Było to w sierpniu. Gdy Duch rozgorzały
      I świeża pamięć po poległej braci
      Stawiała krzyże, sypała mogiły
      Których wiek czasu nawet nie zatraci. -
      Chcieliśmy i my pamiątką tak trwałą,
      Uczcić śmierć pierwszych naszych męczenników
      Młodzież Kielecka z odwagą zuchwałą
      Nie zważała na rój popleczników,
      ...
      Nareszcie wbito Krzyż prosty dębowy
      I zawieszono cierniową koronę.
      A choć całego kopca nieukończyli,
      To go już było więcej jak połowę.
      Zaraz też Kapłan poświęcił znak wiary,
      Wszyscu uklękli jakby do ofiary,
      Gdy się skończyło poświęcenie krzyża
      Każdy w pokorze swe czoło uniża
      ...
      I pieśń dziękczynną zanucili chórem
      Aż kościół zatrząsł się razem z klasztorem,
      A echo długo powtarzało głosy
      które z ufnością posyłali w Niebiosy. -
      Wieczór lampami Krzyż ten oświetlili
      Wieńcami trwałych kwiatów okalili
      ...

   Oczywiście władze carskie usunęły później krzyże i kopce spod katedry oraz z Karczówki. Przetrwały one w nielicznych zapisach oraz w świadomości mieszkańców Kielc.

   Gdy przyszedł czas na zbrojne wystąpienie - to zarządzona koncentracja grup powstańców w nocy 22/23 stycznia 1863 roku, miała nastąpić obok klasztoru na Karczówce. Przybyli spiskowcy zostali zaprzysiężeni przez ojców bernardynów. Ale spóźnione przybycie A. Kurowskiego oraz popełnione poważne błędy organizacyjne, spowodowały, że zamiast do nocnego ataku na Kielce, tylko niewielka grupa udała się do leśnych oddziałów, zaś większość spiskowców powróciła do domu.

   W okresie powstania styczniowego klasztor pełnił funkcję punktu kontaktowego. Dwóch zakonników zbiegło do oddziałów powstańczych. Klasztor spełniał też rolę powstańczego lazaretu - ranni powstańcy przebywali tu na leczeniu. Zmarłych powstańców, w wyniku odniesionych ran, grzebano za murem klasztornym.

   W roku 1864 carskim ukazem klasztor oo. bernardynów na Karczówce został zlikwidowany. Jako rezydent pozostał jedynie o. Kolumbin Tomaszewski (pochowany na Cmentarzu Nowym).

Z uroczystości w roku 1916 na Karczówce oraz aktualna tablica na pomniku.

   W roku 1916, gdy zaświtała nadzieja na niepodległość, na Karczówce odbywają się patriotyczne uroczystości.

   Opisy znajdujemy w Ziemi Kieleckiej nr 5 z 29 stycznia 1916 r.:
... w drugim dniu obchodu [niedziela, 23 stycznia] odbyła się Msza polowa na Karczówce. Niezapomniany dzień niedzielny. Po błotnistej, rozkisłej na deszczu i słocie drodze, suną liczne rzesze ludzi, spragnionych nabożeństwa narodowego ...
   Na górze klasztornej do prastarych murów przytulił się ołtarzyk polowy o barwach biało - aramantowych
... przed ołtarzem widnieje postać kapłana. To kapelan Grupy Legionów O. Cyryl Strzemecki ...
   Po kazaniu Ks. Kapelan, w otoczeniu Legionistów i tysięcznego tłumu zeszedł na dół, gdzie na zboczu góry ustawiono prosty drewniany krzyż z cierniową koroną i pamiątkowym napisem ku uczczeniu poległych w powstaniu 1863 r. Następuje krótka uroczystość poświęcenia, poczem oficer Legionów por. Ulrych w pięknych, mocnych, natchnionych szczerem uczuciem słowach, porywa słuchaczów wysoko nad poziomy przeciętnej szarzyzny życia, mówiąc o tej "co jeszcze nie zginęła" ...

   Z zachowanej dokumentacji fotograficznej wynika, że uroczystości te odbyły się przy murze klasztornym na wsch. stoku Karczówki. Krzyż drewniany postawiono nieco niżej, przy drodze do klasztoru. Na przedstawionym zdjęciu archiwalnym jest widoczny krzyż drewniany, nieco powyżej zachowanego krzyża kamiennego przy dawnej pętli autobusowej na ul. Karczówkowskiej i Podklasztornej. Drewniany krzyż, nieco zapomniany, przetrwał do lat 50-ch XX w.

Uroczystości przy krzyżu w roku 1916 i oraz droga do klasztoru.
Między drzewami znajduje się drewniany krzyż z 1916 r.

Na dawnej mogile powstańców pochowanych za murem klasztornym od strony płn.-zach. w roku 1930 został postawiony obecny pomnik. Został on wzniesiony przez Okręgową Dyrekcję Robót Publicznych w Kielcach z udziałem Towarzystwa Opieki Nad Grobami Bohaterów w Warszawie. Inicjatorem budowy był inż. Antoni Rodcewicz, dyrektor ODRP w Kielcach.

   Gazeta Kielecka w nr 9 z 30 stycznia 1930 r. zamieściła relację z uroczystości w dniu 26 stycznia 1930 r. W tym podniosłym spotkaniu uczestniczyło ok. dwa tysiące kielczan, w tym wojsko z orkiestrą, delegacje młodzieży z kieleckich szkół średnich. Aktu poświęcenia pomnika dokonał ks. kapelan ppłk. Stanisław Cieśliński.
Pomnik ... stanął parę tygodni temu w pobliżu kościoła w pamiętnym miejscu między czterema sosnami, gdzie spoczywają bezimienni bohaterzy powstania styczniowego.

   Z zachowanych dokumentów Okręgowej Dyrekcji Robót Publicznych w Kielcach (Archiwum Państwowe Kielce, zesp. 100/I, sygn. 15222) wynika, że projekt pomnika sporządził inż. architekt Wacław Borowiecki.
   Bloki kamienia pińczowskiego zostały sprowadzone z Pińczowskiej Spółki Budowlanej.
   Rzeżbę orła wykonał kielecki kamieniarz W. Łatasiewicz, który był wykonawcą prac budowlanych i kamieniarskich.
   Żelazny krzyż na pomnik wykonał Roman Kluźniak, właściciel warsztatu mechanicznego w Kielcach, który, gdy dowiedział się o przeznaczeniu krzyża - zrezygnował z przyjęcia zapłaty.
   Na pomniku (poniżej płaskorzeżby orła) był wykonany dużymi literami mosiężnymi napis: 1863.
   Wg. sporządzonego kosztorysu całkowity koszt wykonania pomnika wynosił 1.500 zł, z czego 500 zł stanowiła dotacja Polskiego Towarzystwa Opieki nad grobami Bohaterów.

   Pomnik na Karczówce stanowił miejsce corocznych spotkań styczniowych, w rocznicę wybuchu powstania 1863 roku. Gazeta Kielecka w nr 6 z 20 stycznia 1938 r. anonsowała plan uroczystości w roku 1938:

Dnia 22 stycznia Oddział Z.S. Kielce [Związek Strzelecki] zaciągnie honorową wartę u grobu powstańców na Karczówce. W dniu tym, po uroczystej akademii, która odbędzie się o godz. 17 w sali Teatru Polskiego w świetle pochodni przy dźwiękach orkiestry wyruszy pochód Strzelców do Grobu Powstańców na Karczówce, gdzie młodzież strzelecka złoży wieniec i uroczyście wznieci na cześć bohaterów 1863 r. tradycyjne ognisko, przy którym wykona szereg pieśni okolicznościowych.

   W 100 rocznicę wybuchu powstania - w roku 1963 roku, staraniem Henryka Orlińskiego, Oddział Kielcecki PTTK umieścił na pomniku istniejącą obecnie marmurową tablicę pamiątkową.

   Była też podjęta próba utrwalenia postaci ks. Kolumbina Tomaszewskiego - ostatniego bernardyna przebywającego Karczówce. Alejka, prowadząca od kościoła do pomnika 1863 r., otrzymała imię O. Kolumbina Tomaszewskiego. Potwierdzała to drewniana tablica z wyrytym napisem:
ALEJKA ojca KOLUMBINA TOMASZEWSKIEGO/ PO LIKWIDACJI PRZEZ WŁADZE CARSKIE KLASZTORU/ BERNARDYNÓW - ZA UDZIAŁ W POWSTANIU 1863 R./ PRZEZ 50 LAT 1864 - 1914 OPIEKUN KARCZÓWKI//
   Tablica ta była jeszcze w czerwcu 2003 roku, obecnie nie ma już po niej śladu.

   Jesienią 2003 roku władze samorządowe Kielc zleciły wykonanie prac konserwatorskich przy pomniku. Przywrócono na zwieńczeniu pomnika kamienny krzyż, który w ostatnim półwieczu zastąpiony był przez mały krzyż żelazny. Dnia 25 stycznia 2004 roku odbyła się uroczystość ponownego poświęcenia pomnika na Karczówce.

Drewniana tablica z nazwą ks. K. Tomaszewskiego i uroczystość ponownego poświęcenia pomnika w 2004 r.

góra strony

2. KRZYŻ HARCERSKI na Bruszni.

Na szczycie góry Brusznia (312 m), w otoczeniu wysokopiennego lasu, stoi krzyż drewniany o wysokości 20 m. Na krzyżu zamocowana jest korona wykonana ze stalowego płaskownika. Dolna część drewnianego krzyża wpuszczona jest w stalową rurę, która wmurowana jest betonowe podłoże.

Wymurowane kolumny przy krzyżu oraz wystawiona w roku 2003 tablica przed krzyżem.

   W fundamencie zamocowano trzyczęściowe żeliwne obejmy krzyża, które posiadają napisy:
Z.H.P.//   D/ L./ 1917//   DE ELO./ R/ II/27 - III/88//

   Na obwodzie okrągłej betonowej podstawy krzyża symetrycznie ustawiono cztery kolumny wymurowane z łupanego kamienia. U podstawy krzyża, znajduje się tablica z piaskowca z wykutym napisem:
PAMIĘCI/ BOHATEROM/ POWSTANIA/ 1863 ROKU/ KRZYŻ TEN/ POSTAWIONO//

   Krzyż Harcerski został wystawiony w roku 1917 staraniem I Kieleckiej Drużyny Harcerskiej im. płk. Czachowskiego przy Szkole Handlowej Męskiej dla uczczenia pamięci powstańców 1863 r.

   Już wcześniej, w roku, 1916 na Bruszni wykonany był niewielki kamienny kopczyk z brzozowym krzyżem.

   W kieleckiej tradycji Brusznia stanowiła punkt zborny dla grupy spiskowców przed planowanym atakiem w nocy 22/23 stycznia 1863 roku.

   Z prac związanych z postawieniem krzyża zachował się rozkaz dla dha Józefa Kłodawskiego, późniejszego działacza Oddziału Kieleckiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego:

Komenda X Okręgu
Zw. Har. Polskiego
Rozkaz L 99

Do dha J. Kłodawskiego

Stosownie do postanowienia Rady Drużynowych z dnia 20.IV.br. poleca się Wam zajęcie się postawieniem krzyża w lesie za Karczówką do dnia 1 maja.

Czuwaj  T. Bieńkowski
Kielce, db. 21.IV.1917 r.

   Rozkaz komendanta Okręgu został wykonany i podczas Zlotu Okręgowego harcerzy, jaki się odbył w dniach 27 - 28 maja 1917 r. podczas polowej mszy nastąpiło poświęcenie krzyża. Zachowały się zdjęcia z tej uroczystości. Do tradycji harcerstwa kieleckiego należało później składanie uroczystych przyrzeczeń harcerskich pod krzyżem na Bruszni.

   Wskutek naturalnego zniszczenia, w latach trzydziestych krzyż runął. Podczas obchodów XXV-lecia harcerstwa kieleckiego, w roku 1937 harcerze w poprzednim miejscu wystawili nowy krzyż. Użyto do tego 28-metrowy modrzew, otrzymany w darze od Dyrekcji Lasów Państwowych w Radomiu. Dnia 17 maja 1937 roku odbyła się uroczystość poświęcenia nowego krzyża.

   W następnych latach krzyż kilkakrotnie był wzmacniany, ale jego stan znacznie się pogorszył. W roku 1988, z inicjatywy i pod kierunkiem dha Tadeusza Paradowskiego, harcerze dokonali wymiany krzyża. Tym razem na krzyż użyto jodłę.
   Na krzyżu zamontowano orginalną stalową koronę z roku 1937 r. (po przeprowadzonej konserwacji). Uroczystość poświęcenia krzyża nastąpiła podczas mszy polowej na Bruszni w dniu 29 maja 1988 roku.

   Wiosną 2003 r. u podstawy krzyża została umieszczona dodatkowa tablica z piaskowca - z napisem informującym o intencji postawienia krzyża.

góra strony

Uzupełnienia wprowadzone 10.VIII.2007 r.

   W połowie stycznia 2007 r., wskutek wichury, runął Krzyż Harcerski na Bruszni. Uszkodzeniu uległa również zamontowana u podnóża krzyża, tablica informacyjna z piaskowca. Działania, podjęte przez mieszkańców dzielnicy Białogon oraz kieleckich harcerzy, przy wsparciu władz samorządowych miasta, doprowadziły w m-cu lipcu 2007 r. do postawienia nowego krzyża i wykonania nowego wystroju otoczenia oraz poprawienia leśnej drogi prowadzącej na kulminację Bruszni.

   Tym razem został postawiony 24 metrowy krzyż. Wykorzystano pierwotną koronę cierniową krzyża ze stalowych płaskowników oraz żeliwne obejmy przy podstawie krzyża. Na małym cokoliku osadzono nową tabliczkę z piaskowca, na której wyrażono intencje postawienia krzyża:
PAMIĘCI/ BOHATEROM/ POWSTANIA/ 1863 ROKU/ KRZYŻ TEN/ POSTAWIONO//

   Na obwodzie okrągłej betonowej podstawy krzyża symetrycznie ustawione cztery kolumny wymurowane z łupanego kamienia zostały połączone odtworzoną drewnianą koroną.

Krzyż Harcerski na Bruszni oraz dodatkowa tablica informacyjna - stan z sierpnia 2007 r.

Podczas prac przy Krzyżu Harcerskim w roku 2007, wprowadzona została duża tablica z czerwonego piaskowca, przymurowana do jednej z kamiennych kolumn przy krzyżu. Tablica zawiera obszerną informację o Krzyżu Harcerskim (może szkoda tylko, że nie użyto stosowanej nazwy - "KRZYŻ HARCERSKI").

Wykuty został następujący tekst informacyjny:
HISTORIA KRZYŻA NA BRUSZNI/
GÓRA BRUSZNIA (312 m n.p.m.)/
Z 22 NA 23 STYCZNIA 1863 R. / W TYM MIEJSCU ODBYŁO SIĘ SPOTKANIE/ POWSTAŃCÓW STYCZNIOWYCH./ PLANUJĄCYCH ATAK NA MIASTO./ W 1916 R. W 53 ROCZNICĘ WYBUCHU/ POWSTANIA STYCZNIOWEGO USYPANO/ KAMIENNY KOPIEC I WZNIESIONO/ BRZOZOWY KRZYŻ./
W 1917 R. Z INICJATYWY I KIELECKIEJ/ DRUŻYNY HARCERSKIEJ POSTAWIONO/ DUŻY DREWNIANY KRZYŻ, KTÓRY/ PRZETRWAŁ DO 1937 R. POŚWIĘCIŁ GO/ ks. dr hm JAN MAUERSBERG./
W 1937 R. W 25 ROCZNICĘ POWSTANIA/ KIELECKIEGO HARCERSTWA/ ks. ANTONI ŻRAŁEK POŚWIĘCIŁ NOWY/ KRZYŻ O WYSOKOŚCI 28 m./
Z INICJATYWY KIELECKICH HARCERZY/ W 1988 R. W MIEJSCE ISTNIEJĄCEGO/ POSTAWIONO KRZYŻ, KTÓRY POŚWIĘCIŁ/ ks. bp. MIECZYSŁAW JAWORSKI./
3 MAJA 2003 R. ZOSTAŁA POŚWIĘCONA/ PRZEZ ks. JAROSŁAWA MAJKĘ TABLICA/ PAMIĄTKOWA UMIESZCZONA POD KRZYŻEM./
W POŁOWIE STYCZNIA 2007 R. KRZYŻ/ POWALIŁA WICHURA./
W 90 ROCZNICĘ POWSTANIA PIERWSZEGO/ KRZYŻA, Z INICJATYWY MIEJSCOWEJ/ LUDNOŚCI, HARCERZY, PRZY WSPARCIU/ WŁADZ MIASTA, ZOSTAŁ POSTAWIONY/ 24-METROWY KRZYŻ, ZAMONTOWANO/ NINIEJSZĄ TABLICĘ ORAZ ODTWORZONO/ KORONĘ CIERNIOWĄ OKALAJĄCĄ SŁUPY/ PRZY PODSTAWIE KRZYŻA. JEDNYM/ Z ZACHOWANYCH ELEMENTÓW/ POCHODZĄCYM Z 1917 R. JEST METALOWA/ KORONA CIERNIOWA ŁĄCZĄCA RAMIONA/ KRZYŻA./
POŚWIĘCIŁ GO ks. bp. KAZIMIERZ GURDA./
KIELCE 15.08.2007 R.//

Krzyż Harcerski na Bruszni oraz odbudowana tablica przy krzyżu - stan z sierpnia 2007 r.

   Przy Krzyżu Harcerskim na Bruszni tradycyjnie harcerze składali przyrzeczenie. Nawet w okresie okupacji, w 1940 roku, w głębokiej konspiracji harcerze złożyli tu przyrzeczenie.
   Teraz, w stulecie skautingu, pod Brusznią w dniu 1 sierpnia br. odbyła się podniosła uroczystość odnowienia przyrzeczenia - "JEDEN śWIAT - JEDNO PRZYRZECZENIE".

   W okresie przeprowadzanego w Kielcach Światowego Zlotu Harcerstwa Polskiego, w dniu 15 sierpnia 2007 r., podczas uroczystej mszy polowej, ks. bp. Kazimierz Gurda dokonał poświęcenia nowego Krzyża Harcerskiego na Bruszni.

W haśle: UROCZYSTOŚCI przedstawiono obszerny zestaw zdjęć z uroczystości poświęcenia Krzyża Harcerskiego na Bruszni w dniu 15.V.2007 r.

góra strony

3. Krzyż na ul. Domaszowskiej.

Przy skrzyżowaniu ulic Domaszowskiej i Poleskiej, w otoczeniu brzóz, na cokole ustawiono kamienny postument z zamocowanym żeliwnym krzyżem z postacią Chrystusa ukrzyżowanego. Krzyż ten był wystawiony w okresie manifestacji patriotyczno - religijnych.

W ścianie postumentu umieszczono tabliczkę z napisem:
Błogosław/ Boże/ Twojemu Ludowi/ I. E. C./ 1862.//

Uzupełnienia wprowadzone 4.02.2010 r.

   Można przypuszczać, że postawiona figura z datą 1862 r. ma ścisły związek z wydarzeniem, które miało miejsce w tym rejonie, a zostało opisane w Raporcie 13371 z dnia 5/17 września 1862 r. Naczelnika Powiatu Kieleckiego do Gubernatora Cywilnego Radomskiego:
   "Dnia 3 / 15 Września r.b. Kompanja przeszło z Tysiąca Osób różnej Klassy składająca się, z odpustu od Św. Krzyża z powiatu Opatowskiego powracająca z księdzem Skulskim, po złączeniu się z mieszkańcami Miasta Kielc na jej spotkanie według zwyczaju z Obrazami i Chorągwiami wyszłymi, wraz z Księdzem Giernartowiczem wikaryuszem tutejszej Kolegiaty, przy wejściu do Miasta Kielc zaśpiewała hymn "Boże coś polskę"

   Pomienieni Książa wspólnie z Kielczanami im towarzyszącymi śpiewem kościelnym zwykłym, starali się powstrzymać śpiew rozpoczęty hymnu, a nawet z użyciem muzyki kościelnej, która Marsz zagrała, lecz to nic niepomogło, bo po zakończeniu Marszu, tłum ludu hymn w mowie będący dalej prowadził, a po skończeniu takowego, wszyscy rozeszli się i rozjechali bez żadnego innego zajścia w zupełnej spokojności ..."

   Przypomnijmy, że w Kielcach obowiązywał wówczas stan wojenny, i według obowiązujących przepisów, do przestępstw politycznych, które ulegają śledztwu i sądowi wojennemu należało m.in.: ... śpiewanie w kościołach i na zewnątrz onych podburzających pieśni, zabronionych hymnów ...

   Wymieniony ksiądz Stanisław Skulski, za swą patriotyczną postawę, którą prezentował również w innych publicznych wystąpieniach, został w 1864 r. aresztowany, a po przesłuchaniach Komisji Wojenno-Śledczej skazany na zesłanie do guberni ufimskiej, skąd powrócił po 17 latach.

góra strony

4. Krzyż na Białogońskiej Górze.

   Na Stokowej Górze (295 m) obok Białogonu, dawniej zwanej również Białogońską Górą, znajdowała się mogiła nieznanego powstańca 1863 roku. Potwierdzenie znajdujemy w zachowanej dokumentacji Dyrekcji Robót Publicznych w Kielcach (AP Kielce, zesp. 15214, 15228):
   Ministerstwo Robót Publicznych pismem 1593/G.W. z dnia 11.IX.1928 r. poleca Urzędowi Wojewódzkiemu w Kielcach uporządkować oraz zaopatrzyć w znak mogilny mogiłę nieznanych powstańców 1863 r. na górze Białogońskiej pod Kielcami,
   W sprawozdaniu z wykonanych robót za IV kw. 1929 r. Dyr. Robót Publicznych w Kielcach (poz. 14) podaje: Góra Białogońska gm. Niewachlów. Mogiła powstańców w lesie. Na mogile wstawiono 1 krzyż dębowy nowy, - 3 m wysoki z wyrzeźbionym napisem "Poległym za Ojczyznę 1863 r.".
   Również w dokumentacji Muzeum Narodowego w Kielcach (sygn. H/2380 - lista nr IX) jest potwierdzenie, że z Dyr. Robót Publicznych wysłano fotografię mogiły nieznanego powstańca 1863 r. w Białogonie.
    Mogiła powstańca 1863 roku na Stokowej Górze nie zachowała się do dni obecnych. Wielu starszych mieszkańców Białogona nie potwierdza istnienia mogiły powstańczej na Stokowej Górze, wskazują wyraźnie na Brusznię (ale tam nie było mogiły). Ale np. Stanisław Jedliński ur. 1927 w Białogonie, przypomina sobie wcześniejsze istnienie krzyża na ziemnej mogile. Występują jednak problemy z dokładniejszą lokalizacją w terenie.
   Gdyby odznalazło się przedwojenne zdjęcie mogiły - istniała by szansa na ew. potwierdzenie występowania grobu z krzyżem powstańczym na Stokowej Górze.

góra strony

5. Krzyż przy ul. Czarnowskiej.

   Jeszcze w okresie przedpowstaniowym doszło do zdarzenia, które spowodowało wrzenie w Kielcach. Rankiem, 4 kwietnia 1861 roku, jak opisał były uczeń kieleckiego gimnazjum, uczestnik powstania a następnie jego historyk i krytyk - Walery Przyborowski (Historya dwóch lat 1861 - 1862, t.II):
... ksiądz miejscowy Zajdler, jadąc z wijatykiem do chorego, przez nieostrożność woźnicy najechał na dwóch pisarzy wojskowych, jak się zdaje pijanych, z których jeden rozgniewany, rzucił butelką z atramentem, nie trafiwszy zresztą księdza. Działo się to za miastem, na drodze ku Czarnowu, wsi leżącej niedaleko Kielc. Tego też trzeba było agigatorom. Zawiadamiają natychmiast mieszkańców przez plakaty drukowany i rozlepione na rogach ulic, "o zbeszczeczeniu świętości przez żołdaków". Oburzenie w mieście było ogromne, ... przed wikaryatem zebrały się tłumy liczne, czemu sprzyjał tydzień świąteczny i piękna pogoda wiosenna. Na wniosek księdza Domagalskiego, znanego ze swej gorliwości religijnej i wymowy, postanowiono w kolegjacie miejscowej odprawić solenne nabożeństwo ekspijacyjne, a potem ruszyć gromadnie do magistratu i tam utworzyć "komitet bezpieczeństwa", któryby czuwał nad miastem. Jakoż tak się stało.

   Powołano Komitet Bezpieczeństwa, na czele którego stanął Michał Tański, podjęto ustalenie o tworzeniu Straży Bezpieczeństwa w Kielcach. Na okres dwóch tygodni mieszkańcy Kielc przejęli cywilną władzę w mieście.

   Dwa lata później, już w okresie powstania styczniowego, miejsce zdarzenia na ul. Czarnowskiej zostało upamiętnione - usypano ziemny kopczyk, na którym postawiona kamienny krzyż. Opis znajdujemy w Gazecie Kieleckiej nr. 15 z 20 stycznia 1920 roku:
... Drugi z krzyżów powstańczych w Kielcach datuje się z powstania styczniowego, zrobiony jest z kamienia ciosowego, stoi przy ulicy Czarnowskiej, nosząc na sobie napis "Bogu Wszechmogącemu".
   Postawił go w roku 1863 cim, obywatel Żelichowski, w miejscu gdzie sprofanowany był przez żołdaka rosyjskiego ksiądz wikarjusz Zajgler, idący do chorego z Wiatykiem. Ten sam Żelichowski, w kilka miesięcy potym był aresztowany, i zesłany na Syberję, za to, że nie chciał zdjąć krzyża z kopca, usypanego przez ludność dla przebłagania Stwórcy za profanację Jego Sakramentu.
   Po 16-tu latach, kiedy powrócił Żelichowski, kopca już nie było, a krzyż na rozkaz rządu, poświęcono problematycznej pamiątce uwłaszczenia włościan.

   Dawny mieszkaniec ul. Składowej, p. Bukowski, wspomina, że na wzgórku, pomiędzy ul. Czarnowską i Składową (w kier. dworca PKS), była murowana kapliczka. W latach 50-tych znajdowała się w stanie ruiny.

   Jak podaje Z. Sabat (Pamiątki powstania styczniowego ...) kamienny krzyż na ul. Czarnowskiej został usunięty w latach 60-tych XX w.
   Kilkakrotnie już podnoszona była sprawa odbudowy pamiątkowego krzyża, jak narazie bez rezultatu.

góra strony

Uzupełnienia z listopada 2009 r.

W ostatnim okresie czasu wyjaśniła się sprawa niniejszego krzyża z roku 1863: został on odnaleziony i odbudowany na cmentarzu przy ul. Zagnańskiej (co przedstawiono w następnym punkcie prezentacji). Została też skorygowana i ustalona dokładna lokalizacja miejsca ustawienia krzyża.

Urszula Kępkowska, z d. Pobiega, z kieleckiego Stowarzyszenia Ochrony Dziedzictwa Narodowego doskonale pamięta krzyż i jego ustawienie, gdyż w dzieciństwie nieopodal mieszkała, a w pobliżu krzyża często odbywały się jej zabawy z rówieśnikami. Krzyż, idąc od ronda, był po lewej stronie ul. Czarnowskiej. Nieco odsunięty od ulicy, dojście było wygrodzone drewnianym płotkiem. Postawiony był w miejscu obecnego parterowego Domu Handlowego PSS "Bartek", od strony budynku zlikwidowanego kina "Romantica".

Na współczesnym zdjęciu ulicy Czarnowskiej oznaczono strzałką
nad DT Bartek miejsce, gdzie znajdował się uprzednio krzyż z 1863 r.

Gdy na przełomie lat 60 / 70 XX w. ruszyła przebudowa ul. Czarnowskiej, a później stawiano budynki ZDZ, pawilonu hadlowego i kina - kamienny krzyż, świadek powstania styczniowego, wyraźnie przeszkadzał ówczesnym władzom polityczno - administracyjnym. Zapadła decyzja o jego likwidacji. I tylko dzięki zachodom życzliwych ludzi, zdemontowany krzyż w tajemnicy został przewieziony wówczas na cmentarz na Piaskach, przy ul. Zagnańskiej. Przez okres 40 lat, w zupełnym zapomnieniu, stał tam pod dorodną brzozą.

6. Krzyż z 1863 r. na Cmentarzu Piaski przy ul. Zagnańskiej.

   W centralnej części cmentarza, bezpośrednio przy kaplicy, na betonowej podstawie, został postawiony postument z czerwonego piaskowca, na którym zamocowany jest kamienny krzyż. Na bocznej ścianie postumentu z trudem można odczytać wykuty napis:
BOGU/ Wszechmogą-/ cemu/ NA CHWAŁĘ//

   Powierzchnie boczne cokołu są zniszczone i pomimo prac renowacyjnych nie można odczytać innych napisów. Po powstaniu styczniowym, na polecenie władz rosyjskich, na krzyżu wprowadzono napisy upamiętniające uwłaszczenie włościan przez cara. Napisy te zostały prawdopodobnie zatarte po odzyskaniu niepodległości przez Polskę.

    U podstawy krzyża została zamocowana nowa tablica z czarnego granitu. W lewym górnym narożniku tablicy została wyryta sylwetka orła w koronie. Obok i poniżej umieszczono tekst:
"Krzyżu Święty nade wszystko"/

KRZYŻ TEN POSTAWIONO W 1863 ROKU/ NA UL. CZARNOWSKIEJ - W MIEJSCU/ ZNIEWAŻENIA KAPŁANA KATOLICKIEGO/ I SPROFANOWANIA/ NAJŚWIĘTSZEGO SAKRAMENTU/ PRZEZ ŻOŁNIERZY ROSYJSKICH 4 KWIETNIA 1861 ROKU/

WYWOŁAŁO TO MANIFESTACJE/ PATRIOTYCZNO - RELIGIJNE/ POPRZEDZAJĄCE/ WYBUCH POWSTANIA STYCZNIOWEGO/

INICJATORA POSTAWIENIA KRZYŻA/ OBYWATELA ŻELICHOWSKIEGO/ ZESŁANO NA 16 LAT KATORGI NA SYBERII/

W LATACH 70-TYCH XX WIEKU KRZYŻ PRZENIESIONO/ NA CMENTARZ PIASKI/ W KIELCACH/

KRZYŻ OCALIŁO DLA PAMIĘCI/ STOWARZYSZENIE OCHRONY DZIEDZICTWA NARODOWEGO/

KIELCE 4 KWIECIEŃ 2010 R.//

Przez okres ok. 40 lat, po potajemnych przenosinach z ulicy Czarnowskiej, krzyż postawiony był pod brzozą przy głównej alei cmentarza na Piaskach, obok charakterystycznej mogiły artysty Kaczora, naprzeciw kaplicy. Załączone zdjęcie przedstawia usytuowanie krzyża przed obecnymi zmianami.

Pamięć o historii krzyża, o jego przenosinach i późniejszym usytuowaniu zachował Zbigniew Chodak, kielecki regionalista - przewodnik i działacz PTTK. I dopiero głębokie przemiany społeczno-polityczne w naszym kraju dały możliwość podzielenia się zachowaną wiedzą o tym świadku historii. Dzięki Jego staraniom oraz współpracy - prace nad przeniesieniem krzyża i przywróceniem jego historii podjęło Stowarzyszenie Ochrony Dziedzictwa Narodowego (m.in. S. Szrek, A. Wiatkowski).

Wprowadzono w listopadzie 2009 r.

Finał nastąpił w m-cu kwietniu 2010 r. Po przeprowadzonych pracach renowacyjnych krzyża oraz realizacji nowego urządzenia otoczenia - w dniu 10.IV. odbyła się uroczystość odsłonięcia i poświęcenie krzyża z nową tablicą. Zestaw zdjęć zamieszczono w niniejszej prezentacji w wyodrębnionym dziale: UROCZYSTOŚCI - 10.IV.10. Kielce - Piaski.

Salwa honorowa "Żuawów Śmierci" podczas uroczystości.

Pozostałe pomniki i krzyże na terenie miasta Kielce
przedstawiono przy prezentacji kieleckich cmentarzy.

góra strony

NA START

ostatnia aktualizacja: 11-04-2010 , 12:20